[1145]
秘跡祭儀は、さまざまなしるしや象徴から成り立っています。救いに関する神の教育方法に基づいて、これらのしるしや象徴の意味は、創造のわざと人間文化とに根を下ろし、旧約時代の出来事の中で徐々に明らかにされ、キリストご自身とそのわざにおいて完全に明らかなものとされます。
Celebratio sacramentalis signis et symbolis texitur. Secundum paedagogiam divinam salutis, eorum significatio in opere creationis et in cultura humana radicatur, in eventibus Veteris Foederis determinatur et in persona et opere Christi plene revelatur.
[1146]
人間世界のさまざまなしるし。人間生活では、しるしや象徴は重要な役割を果たしています。人間は、物質的なものであると同時に精神的な存在ですから、物質的なしるしや象徴を通して精神的なものを表したり、知覚したりします。また、人間は社会的存在として、他人との意志疎通のために、ことば、身振り、行為によるしるしや象徴を必要とします。神との関係についても同様なことがいえます。
Signa mundi humani. In vita humana, signa et symbola locum magni momenti occupant. Homo, ens simul corporale et spirituale cum sit, realitates spirituales per signa et symbola materialia exprimit et percipit. Tamquam ens sociale, homo signis eget et symbolis ut, per locutionem, per gestus, per actiones, cum aliis communicet. Idem pro eius relatione cum Deo evenit.
[1147]
神は人間に、見えるものを通して語られます。人間の知性は物質的世界を見て、創造主の痕跡を読み取ります20。光とやみ、風と火、水と土、木と実は神について語り、その偉大さと同時に身近さをも悟らせます。
Deus homini per creationem loquitur visibilem. Mundus universus materialis intelligentiae exhibetur hominis ut ipse in eo Creatoris sui vestigia legat.83 Lumen et nox, ventus et ignis, aqua et terra, arbor et fructus de Deo loquuntur, Eius simul magnitudinem et proximitatem symbolice significant.
[1148]
これらの感覚的事物は、神に造られたものとして、人間を聖化する神の働きの場、神に礼拝をささげる人間の表現の場となることができます。人間の社会生活上のしるしや象徴にしても同様です。洗うこと、油を塗ること、パンを裂き、同じ杯から飲むことは、聖化する神の現存や創造主を前にした人間の感謝を表すことができます。
Hae realitates sensibiles, quatenus creaturae, possunt fieri locus expressionis actionis Dei qui homines sanctificat, et actionis hominum qui cultum suum tribuunt Deo. Idem signis evenit et symbolis vitae socialis hominum: lavare et ungere, panem frangere et calicem distribuere possunt praesentiam Dei sanctificantem exprimere et gratitudinem hominis coram eius Creatore.
[1149]
世界の諸大宗教は、宗教祭儀のこの宇宙的、象徴的意味を、しばしば感動的に明らかにしています。教会の典礼は、被造物と人間文化の諸要素とを取り上げ、これらに、イエス・キリストによる新しい創造という恵みのしるしの尊厳を与えて、それらを統合し、聖化します。
Magnae generis humani religiones testantur, saepe modo animum moventi, hunc sensum cosmicum atque symbolicum rituum religiosorum. Ecclesiae liturgia elementa creationis et culturae humanae praesupponit, assumit et sanctificat, eis conferens dignitatem signorum gratiae, novae creationis in Iesu Christo.
[1150]
契約のしるし。選ばれた民は、自分たちの典礼生活を特徴づけるしるしや象徴を授かりました。それは、もはや天体の周期や社会の出来事を祝うものではなく、契約のしるしであり、ご自分の民のために神が成し遂げられた偉業の象徴なのです。旧約の典礼的しるしの中の、割礼、王や祭司の塗油と聖別、按手、いけにえ、とくに過越祭などを挙げることができます。教会は、これらのしるしに新約の秘跡の前表を見ています。
Foederis signa. Populus electus a Deo signa et symbola recipit peculiaria quae eius vitam distinguunt liturgicam: non sunt amplius solummodo celebrationes cyclorum cosmicorum et gestuum socialium, sed signa Foederis, symbola magnalium a Deo gestorum pro Ipsius populo. Inter haec signa liturgica Veteris Foederis commemorari possunt circumcisio, regum et sacerdotum unctio et consecratio, manuum impositio, sacrificia et praesertim Pascha. Ecclesia in his signis praefigurationem videt sacramentorum Novi Foederis.
[1151]
キリストが用いたしるし。宣教の際に、主イエスはしばしば自然界のしるしを用いて、神の国の神秘を知らせようとなさいました21。イエスはさまざまな物的しるし、あるいは象徴的な動作でいやしを行ったり、教えを強調したりなさいました22。そして、旧約時代の出来事やしるし、わけてもエジプト脱出や過越祭に新たな意味を与えられました23。イエスご自身がこれらのしるしの意味そのものであられたからです。
Signa a Christo assumpta. Dominus Iesus in Sua praedicatione signis saepe utitur creationis ut cognoscenda praebeat mysteria Regni Dei.84 Sanationes peragit vel praedicationem effert Suam signis materialibus vel gestibus symbolicis.85 Sensum donat novum factis et signis Veteris Foederis, praesertim Exodo et Paschati,86 quia Ipse sensus est omnium horum signorum.
[1152]
秘跡的しるし。聖霊降臨以来、聖霊は、ご自分の教会の秘跡的しるしを通して、聖とするわざを行っておられます。教会の諸秘跡は、宇宙や社会生活の豊かなしるしや象徴を壊さず、このすべてを浄化し、統合します。さらに、旧約時代の予型や前表を成就し、キリストが行われた救いを示し、実現し、天の栄光を前もって表し、それにあずからせます。
Signa sacramentalia. Post Pentecosten, Spiritus Sanctus, per sacramentalia Ecclesiae Suae signa, sanctificationem operatur. Ecclesiae sacramenta non abolent, sed omnes divitias signorum et symbolorum mundi materialis vitaeque socialis purificant et assumunt. Praeterea typos adimplent et figuras Foederis Veteris, salutem significant et efficiunt a Christo peractam caelique gloriam praefigurant et anticipant.
[1153]
秘跡祭儀は、キリストと聖霊とにおける神の子らの御父との出会いです。この出会いは、動作とことばを介する対話という形で表現されます。いうまでもなく、象徴的動作自体がすでに一つの言語ですが、神の国の種がよい土で実を結ぶには、さらに神のことばと信仰による応答とが動作と一つになって、それを生かす必要があります。典礼の動作は、神のことばが表すことを意味するとともに、神の恵みの働きと神の民の信仰による応答をも意味します。
Celebratio sacramentalis est occursus filiorum Dei cum ipsorum Patre, in Christo et Spiritu Sancto, atque hic occursus exprimitur tamquam dialogus, per actiones et verba. Actiones symbolicae sunt utique iam ipsae dictio quaedam, sed requiritur Verbum Dei et responsionem fidei has comitari et vivificare actiones, ut semen Regni suum ferat fructum in terra bona. Actiones liturgicae id significant quod Verbum Dei exprimit: simul gratuitum Dei inceptum et responsionem fidei populi Eius.
[1154]
ことばの典礼は秘跡祭儀の不可欠な部分です。信者の信仰を培うため、神のことばのしるしを大事にしなければなりません。神のことばが書かれた書(朗読聖書)、それに対する崇敬(行列、献香、ろうそくの光)、神のことばを告げ知らせる場所(朗読台)、聴きやすくて理解できるような朗読、神のことばの告知を深める役務者の説教、会衆の応答(応唱、答唱詩編、連願、信仰宣言)などがそれに当たります。
Verbi liturgia pars est integralis celebrationum sacramentalium. Ut fidem fidelium nutriant, signa Verbi Dei debent magni fieri: liber Verbi (lectionarium vel evangeliarium), eius veneratio (processio, incensum, lumen), locus eius annuntiationis (ambo), eius audibilis et intelligibilis lectio, homilia ministri quae eius protrahit proclamationem, congregationis responsiones (acclamationes, meditationis psalmi, litaniae, Professio fidei).
[1155]
典礼で用いられることばと動作は、しるしとそのしるしが意味するものという観点で切り離すことができないものですが、さらに、その意味することを実現させるものという観点でも、切り離しえないものです。聖霊は信仰を起こさせて、神のことばを理解させてくださるだけではなく、諸秘跡によって、ことばが告げる神の「大いなるわざ」を実現してくださいます。すなわち、聖霊は愛する御子によって実現された御父のみわざを現在化し、共有させてくださいます。
Liturgicum verbum atque liturgica actio, inseparabilia quatenus signa et doctrina, inseparabilia etiam sunt quatenus efficientia id quod significant. Spiritus Sanctus non solum Verbi Dei praebet intelligentiam, fidem suscitans: Ipse per sacramenta etiam «mirabilia» Dei efficit a Verbo annuntiata: opus Patris a Filio dilecto peractum praesens reddit et communicat.
[1156]
「全教会の音楽伝統は、他の諸芸術の表現にまさって、はかりしれない価値を持つ宝庫を成しています。それはとくに聖歌が、ことばと結ばれて荘厳な典礼の一部を成し、必要なもの、または充実をもたらすものだからです」24。しばしば楽器の伴奏が伴われていた、霊感を受けて作られる即興の詩編、詩吟は、すでに旧約時代の典礼の一部を成していました。教会はこの伝承を継続し、発展させます。「詩編と賛歌と霊的な歌によって語り合い、主に向かって心からほめ歌いなさい」(エフェソ5∙19)25。歌う者は、二倍の祈りをするのです26。
«Musica traditio Ecclesiae universae thesaurum constituit pretii inaestimabilis, inter ceteras artis expressiones excellentem, eo praesertim quod ut cantus sacer qui verbis inhaeret necessariam vel integralem liturgiae sollemnis partem efficit».87 Compositio et cantus psalmorum inspiratorum, quos musicae instrumenta comitabantur saepe, iam celebrationibus liturgicis Veteris Foederis erant arcte coniuncta. Ecclesia hanc traditionem prosequitur et amplificat: «Loquentes vobismetipsis in psalmis et hymnis et canticis spiritalibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino» (Eph 5,19).88 Qui canit, bis orat.89
[1157]
歌と音楽は「典礼行為と固く結ばれるに従って」
27、いっそうよくしるしの役割を演じますが、そこには忘れてはならない三つの基準があります。つまり、祈りの表現豊かな美しさ、定められた部分における会衆の心を合わせた参与、および、祭儀の荘厳さです。こうして、歌と音楽は典礼で用いられることばと動作の目的、つまり、神の栄光と信者の聖化とに寄与します
28。
「あなたへの聖歌、あなたへの賛歌、そしてあなたの教会に響く甘美な歌声を聞いて、わたしは幾度涙を流したことでしょう。これらに耳を澄ましては、どんなに感動したことでしょう。歌はわたしの耳に流れ込み、心に真理が注がれました。たまらない敬神の思いが横溢して、涙が頬を伝わりましたが、それは快いものでした」29。
Cantus et musica suum munus signorum modo eo significantiore conficiunt, «quanto arctius cum actione liturgica connectuntur»
90 secundum tria praecipua criteria: pulchritudinem expressivam orationis, unanimem congregationis in momentis praevisis participationem et sollemnem celebrationis indolem. Sic illa finem participant verborum et actionum liturgicarum: gloriam Dei et sanctificationem fidelium:
91 « Quantum flevi in hymnis et canticis Tuis suave sonantis ecclesiae Tuae vocibus commotus acriter! Voces illae influebant auribus meis et eliquabatur veritas in cor meum et exaestuabat inde affectus pietatis, et currebant lacrimae, et bene mihi erat cum eis ».92
[1158]
典礼のしるし(歌、音楽、ことばと動作)の調和は、祭儀を行う神の民に固有な文化的富に従って表現されるならば、いっそう表現豊かで、実り多いものとなります30。ですから、「一般賛美歌を適切に奨励します。そして、聖なる信心行事においても、典礼行為そのものにおいても」、教会の規範に従って、「信者の声が聞かれるようにします」31。しかし、「聖歌に用いられる歌詞は、カトリックの教えに合致したものでなければなりません。さらに主として聖書と典礼の源泉からくみ取られるべきです」32。
Harmonia signorum (cantus, musicae, verborum et actionum) hic eo magis est expressiva et fecunda quo magis divitiis culturalibus exprimitur populo Dei celebranti propriis.93 Hac de causa, «cantus popularis religiosus sollerter foveatur, ita ut in piis sacrisque exercitiis et in ipsis liturgicis actionibus», iuxta Ecclesiae normas, «fidelium voces resonare possint».94 Attamen «textus cantui sacro destinati catholicae doctrinae sint conformes, immo ex sacris Scripturis et fontibus liturgicis potissimum hauriantur».95
[1159]
聖画像、典礼イコンはおもにキリストを表します。目に見えず、把握できない神を画像で表すことはもともとできないのですが、神の御子の受肉が聖画像を用いるという新しい「道」を開きました。
「かつては、からだも顔もない神を画像によって表すことはまったくありえませんでした。しかし、神が受肉されて、人間とともに生きられた今、わたしは神についてわたしが見たものの画像を作ることができます。……そのお顔の中に、わたしたちは主の栄光を眺めることができます」33。
Sacra imago, liturgica icon,
Christum praecipue repraesentat. Ipsa Deum invisibilem et incomprehensibilem nequit repraesentare; Filii Dei Incarnatio novam inauguravit imaginum «oeconomiam»:
« Olim Deus, ut corporis ac figurae expers, imagine nequaquam repraesentabatur. Nunc vero postquam in carne visus est Deus, et cum hominibus conversatus est, qua parte conspiciendum Se praebuit, Dei imaginem efformo. [...] Nos autem revelata facie gloriam Domini speculamur ».96
[1160]
キリスト教の聖画像は、聖書がことばによって伝えるよいおとずれを目に見えるものによって表します。画像とことばとは相互に説明し合うのです。
「わたしたちの信仰を簡潔にあらわすものとして、わたしたちは、記録されたり記録されていない形でわたしたちに伝えられてきたすべての教会の伝統遺産を、そのままの形で保存し続けています。その伝統の一つが聖画像であって、これはみことばである神が外見だけでなく実際に人となられたとの信仰に基づいて、福音書に見られる出来事をのべ伝える際にも役立ちます。また聖画像の使用が有益で役立つのは、ことばと画像とが相互に説明し合って一つの内容を指し示すからです」34。
Per imaginem christiana iconographia evangelicum transcribit nuntium, quem sacra Scriptura transmittit per Verbum. Imago et Verbum sese mutuo explanant:
« Ut compendiose fateamur, omnes ecclesiasticas sive scripto, sive sine scripto sancitas nobis traditiones illibate servamus; quarum una est etiam imaginalis picturae formatio, quae historiae evangelicae praedicationis concinit, ad certitudinem verae et non secundum phantasiam Dei Verbi inhumanationis effectae, et ad similem nobis utilitatem commode proficiens. Quae namque se mutuo indicant, indubitanter etiam mutuas habent significationes ».97
[1161]
典礼祭儀のすべてのしるしはキリストに関係しています。神の母マリアや聖人たちの聖画像もそうです。事実、これらの画像は彼らの中で栄光を受けられたキリストを表すものです。これらは、今も世の救いのためにかかわり、わたしたちがとくに秘跡において結ばれている「おびただしい証人の群れ」(ヘブライ12∙1)を表しています。聖人の聖画像を通して、わたしたちの信仰の目は、「神の像」に作られた人間、また「御子の姿に似た者に」変えられた
35人間、キリストのもとに一つにまとめられた天使たちさえも見るのです。
「神の霊感に導かれた教父たちの教えと、カトリック教会の伝承に従って(わたしたちは、この伝承が教会に内在する聖霊によるものであることを知っています)、細心の注意と綿密さをもって次のことを決定します。すなわち、生命を与える尊敬すべき十字架の像とまったく同じように、尊敬すべき聖画像を飾らなければなりません。彩色画やモザイクおよび、その他の適当な材料によって作られた聖画像を、神の聖なる教会内、聖なる器物や衣服、壁または額、家の中や道路脇にも飾らなければなりません。すなわち、わたしたちの主であり神である救い主イエス・キリスト、聖にして汚れなき神の母、聖なる天使たち、すべての聖人たちの画像を飾るのです」36。
Omnia celebrationis liturgicae signa ad Christum referuntur: etiam sacrae imagines sanctae Dei Genetricis et sanctorum. Ipsae revera significant Christum qui in illis glorificatur. Ipsae manifestant «nubem testium» (
Heb 12,1) qui in mundi salute participare pergunt et quibus in celebratione sacramentali praecipue coniungimur. Per eorum icones, homo, «ad imaginem Dei» effectus, tandem «ad Eius similitudinem»
98 transfiguratus, nostrae revelatur fidei, atque per easdem etiam angeli, qui et ipsi in Christo sunt recapitulati:
« Sequentes [...] divinitus inspiratum sanctorum Patrum nostrorum magisterium, et catholicae Traditionem Ecclesiae (nam Spiritus Sancti hanc esse novimus, qui nimirum in ipsa inhabitat), definimus in omni certitudine ac diligentia, sicut figuram pretiosae ac vivificae crucis, ita venerabiles ac sanctas imagines proponendas tam quae de coloribus et tessellis, quam quae ex alia materia congruenter in sanctis Dei ecclesiis, et sacris vasis et vestibus, et in parietibus ac tabulis, domibus et viis: tam videlicet imaginem Dei ac Salvatoris nostri Iesu Christi, quam intemeratae Dominae nostrae sanctae Dei Genitricis, honorabiliumque angelorum et omnium sanctorum simul et almorum virorum ».99
[1162]
「聖画像の美と色彩とはわたしを祈りに誘います。田園の景色がわたしの心を神への賛美に駆り立てますが、聖画像を眺めることもわたしの目を楽しませます」37。神のことばの黙想や聖歌と並んで、聖画像は典礼の種々のしるしの調和の中に溶け込みます。こうして祝われる神秘が心に深く刻まれ、信者の新しい生活に現れるようになります。
«Imaginum pulchritudo et colores meam stimulant orationem. Aspectum movent picturae flores, atque ad instar prati visum oblectant meum, et Dei gloriam sensim instillant animo».100 Sanctarum iconum contemplatio, simul cum Verbi Dei meditatione et hymnorum liturgicorum cantu, ad signorum celebrationis harmoniam accedit ut mysterium celebratum in cordis imprimatur memoria et deinde in vita nova exprimatur fidelium.