[1731]
自由とは、行うか行わないか、これをするかあれをするかを決める、理性と意志とに根ざした能力です。この能力によって人間は、自らの行動を自由に決定するのです。一人ひとりの人間は自由意志によって自分の行為を決定します。人間の自由とは、真理と善とにおいて成長し成熟する力なのです。自由はわたしたちの至福である神に方向づけられるとき、完成されたものとなります。
Libertas est potestas, in ratione et voluntate radicata, agendi vel non agendi, hoc vel illud faciendi, actiones deliberatas sic per se ipsum ponendi. Per liberum arbitrium unusquisque de se ipso disponit. Libertas est in homine vis incrementi et maturationis in veritate et bonitate. Libertas suam attingit perfectionem, cum ad Deum, beatitudinem nostram, ordinatur.
[1732]
人間の自由意志が究極の善である神と完全に結ばれていない間は、善と悪のいずれかを選択する可能性、つまり、より完全なものに成長するか、あるいは挫折して罪を犯すか、という両方の可能性が残されています。自由とは本来の意味での人間行為を特徴づけるものであり、称賛ないし非難、功罪どちらをも引き起こさせることができる原因となりうるものなのです。
Quamdiu libertas definitive fixa non est in suo ultimo bono, quod est Deus, possibilitatem implicat inter bonum et malum eligendi, illam igitur in perfectione crescendi vel deficiendi atque peccandi. Ipsa actus proprie humanos distinguit. Fons fit laudis vel vituperationis, meriti vel demeriti.
[1733]
人は善を行えば行うほど自由になります。実は、善と正義とに奉仕するときでなければ、真の自由は得られないのです。不従順や悪を選ぶことは自由の濫用であり、人を罪の奴隷と化していくものなのです31。
Quo magis quis bonum facit, eo liberior fit. Vera non habetur libertas nisi in boni et iustitiae servitium. Inoboedientiae et mali electio est libertatis abusus et ducit ad servitutem peccati.51
[1734]
人間は自由ですから、自由意志による行為に関しては人間に責任があります。修徳、善の認識、禁欲などは、行為に対する意志の支配力を強めます。
Libertas hominem suorum facit responsabilem actuum quatenus ipsi voluntarii sunt. Progressus in virtute, boni cognitio et ascesis dominium augent voluntatis super eius actus.
[1735]
行為の責任性は、無知、不注意、暴力、恐れ、習慣、過激な感情、またその他の心理的ないし社会的要因によって減じられることがありえますし、まったく無くなることさえありえます。
Imputabilitas et responsabilitas cuiusdam actionis minui possunt atque adeo supprimi propter ignorantiam, inadvertentiam, violentiam, metum, consuetudines, affectiones immoderatas et alias psychicas vel sociales causas.
[1736]
直接に意図された行為はすべて、それを行った者の責任です。
ですから、神は楽園で罪を犯した人祖に「何ということをしたのか」(創世記3∙13)と尋ねられます。カインに対しても同様です32。また、ダビデがウリヤの妻を犯し、ウリヤを殺害させた後で、預言者ナタンはダビデ王を同じように責めています33。
知るべきことを知らず、なすべきことを怠ったために生じた行為、たとえば、交通規則を知らずに起こした事故は、間接的に意図された行為となりえます。
Omnis actus directe volitus auctori suo imputabilis est:
Sic Dominus post peccatum in paradiso quaerit ab Adam: «Quid hoc fecisti?» (Gn 3,13). Eodem modo, Cain interrogat.52 Sic etiam propheta Nathan loquitur ad regem David post adulterium cum uxore Uriae huiusque necem.53
Actio quaedam potest indirecte voluntaria esse, cum ipsa e negligentia provenit relate ad id quod cognosci vel fieri debuisset, sicut infortunium ex ignorantia proveniens codicis vehiculorum transitum regentis.
[1737]
ある行為から、意図されていない結果が生じることがあります。このような結果は黙認してもよいときがあります。病気の子供のまくら元にいる母親の極度の疲労が、その一例です。また、行為の目的としても手段としても悪い結果が意図されていない場合は、責任が問われることはありません。たとえば、危険にある人を助けるために死んだ場合がそうです。予測されており、避けることができたにもかかわらず引き起こした悪い結果の責任は、当事者にあります。たとえば、飲酒運転による殺人がその一例です。
Effectus quidam, quin ab agente sit volitus, potest tolerari, exempli gratia extrema matris ad lectum filii aegrotantis defatigatio. Effectus malus imputabilis non est, si non est volitus nec ut finis nec ut medium actionis, sic mors accepta dum cuidam personae versanti in periculo fertur auxilium. Ut effectus malus sit imputabilis, requiritur ut ille possit praevideri et ut agens possibilitatem habeat illum evitandi, exempli gratia in casu homicidii ab eo commissi qui vehiculum in statu ducit ebrietatis.
[1738]
自由は人間関係の中で行使されます。神にかたどって造られた一人ひとりの人間は、自由で責任ある存在として認められるべきだという生まれながらの権利を持っています。すべての人は、一人ひとりに対してこれを尊重する義務があります。自由を行使する権利、とくに倫理的・宗教的ことがらに関する権利は、人格の尊厳と切り離すことのできない要求です34。この権利は共同善と公共の秩序との枠内で実定法によって認められ、保護されなければなりません35。
Libertas in relationibus inter homines exercetur. Unaquaeque persona humana, ad imaginem Dei creata, ius habet naturale ut tamquam ens liberum et responsabile agnoscatur. Omnes unicuique hoc debent observantiae officium. Ius ad exercitium libertatis exigentia est inseparabilis a personae humanae dignitate, praesertim in re morali et religiosa.54 Hoc ius debet civiliter agnosci et protegi intra boni communis et ordinis publici limites.55