[487]
カトリック教会がマリアについて信じることは、キリストについて信じることに基づいていますが、また一方では、マリアについての教会の教えが、キリストへの教会の信仰を解明していきます。
Id quod fides catholica credit circa Mariam, fundatur super id quod illa circa Christum credit, sed id quod illa de Maria docet, eius in Christum vicissim illuminat fidem.
[488]
「神は御子をお遣わしになりました」(ガラテヤ4∙4)。しかし、その「からだを備えるため」
129に、神は一人の女性の自由な協力を望まれました。そのため、永遠から、神は御子の母として一人のイスラエルの娘、ガリラヤのナザレに住む「ダビデ家のヨセフという人のいいなずけであるおとめ、その名はマリア」(ルカ1∙26-27)というユダヤ人の娘を選んでおられました。
「あわれみの父は、女が死への役割を持ったと同様に女が生命への役割を持つようにと、母として予定された婦人の承諾が受肉に先だつことを望まれました」130。
«Misit Deus Filium Suum» (
Gal 4,4), sed ut Illi corpus aptaret
131 liberam cuiusdam creaturae voluit cooperationem. Ad hoc, ab aeterno, Deus, ut Mater esset Filii Sui, quamdam filiam Israel elegit, adulescentulam Iudaeam ex Nazareth in Galilaea, «virginem desponsatam viro, cui nomen erat Ioseph de domo David, et nomen virginis Maria» (
Lc 1,26-27):
« Voluit autem misericordiarum Pater, ut acceptatio praedestinatae Matris Incarnationem praecederet, ut sic, quemadmodum femina contulit ad mortem, ita etiam femina conferret ad vitam ».132
[489]
旧約の時代を通して、マリアの使命は聖女たちの使命によって準備されていました。まず、エバがいます。不従順の罪を犯しはしましたが、悪魔に打ちかつ子孫の約束131と、生きとし生けるものの母となる約束132とを受けます。この約束のおかげで、サラは高齢にもかかわらず、一人の息子を宿します133。あらゆる人間的な期待に反して、神はご自分の約束に対する忠実さを示すため、無力で、弱者とみなされていた女たち、サムエルの母ハンナ134、デボラ、ルツ、ユディト、エステル、その他多くの女性を選ばれます135。マリアは、「主の謙虚な貧しい人々、すなわち信頼をもって主から救いを希望しそれを受ける人々の中で、……とくに秀でています。……ついにこの婦人すなわち卓越したシオンの娘とともに、約束に対する長い待望の時期が終わり、時が満ちて新しい計営(救いの営み)が始まります」136。
Toto Veteris Foederis decursu, missio Mariae ab illa sanctarum mulierum est praeparata. Prorsus initio, est Eva: ipsa, non obstante sua inoboedientia, Promissionem recipit descendentiae quae Maligni erit victrix133 et Promissionem de eo quod ipsa cunctorum viventium mater futura est.134 Vi huius Promissionis, Sara, non obstante sua magna aetate, filium concipit.135 Deus, contra omnem humanam spem, id eligit quod tamquam impotens considerabatur et debile136 ut Suam fidelitatem erga Suam ostendat Promissionem: Annam, matrem Samuelis,137 Deboram, Ruth, Iudith, Esther multasque alias mulieres. Maria «praecellit inter humiles ac pauperes Domini, qui salutem cum fiducia ab Eo sperant et accipiunt. Cum ipsa tandem praecelsa Filia Sion, post diuturnam exspectationem Promissionis, complentur tempora et nova instauratur Oeconomia».138
[490]
救い主の母となるため、マリアは「これほどの任務にふさわしいたまものを神からいただきました」137。天使ガブリエルはお告げのときに、「恵まれたかた」とあいさつしています138。マリアは、使命を告げられてこれに信仰によって自由に同意できるには、神の恵みに満たされていなければなりませんでした。
Maria, ut esset Mater Salvatoris, «a Deo donis tanto munere dignis praedita est».139 Angelus Gabriel, in Annuntiationis momento, eam tamquam «gratia plenam» salutat.140 Erat revera necessarium illam a gratia Dei prorsus duci, ut liberum suae fidei assensum annuntiationi vocationis suae posset praebere.
[491]
時の流れとともに、教会は神の「恵みに満たされた」
139マリアがその母の胎内に懐妊された瞬間からあがなわれていたことを明らかに知るようになりました。教皇ピオ9世によって 1854 年に宣言された無原罪の宿りについての教義が、これを告白しています。
「人類の救い主キリスト・イエスの功績を考慮して、処女マリアは、全能の神の特別な恩恵と特典によって、その懐胎の最初の瞬間において、原罪のすべての汚れから、前もって保護されていました」140。
Saeculorum decursu, Ecclesia conscia facta est Mariam, a Deo «gratia repletam»,
141 inde a sua conceptione esse redemptam. Immaculatae Conceptionis dogma, anno 1854 a Summo Pontifice Pio IX proclamatum, hoc confitetur:
« beatissimam Virginem Mariam in primo instanti suae conceptionis fuisse singulari omnipotentis Dei gratia et privilegio, intuitu meritorum Christi Iesu Salvatoris humani generis, ab omni originalis culpae labe praeservatam immunem ».142
[492]
マリアが「ご自分の御やどりの最初の瞬間から」飾られていた「まったく特別な聖性の輝き」141は、全面的にキリストに由来するものです。マリアは「子の功徳が考慮されて格別崇高なるしかたであがなわれ」142たのです。御父は他のいかなる人間にもまして、マリアを「キリストにおいて、天のあらゆる霊的な祝福で満たしてくださいました」(エフェソ1∙3)。「天地創造の前に」神は、マリアを「愛して、ご自分の前で」聖なる者、汚れない者にしようと、「キリストにおいてお選びになりました」(エフェソ1∙4)。
Hi «singularis prorsus sanctitatis» splendores, quibus «a primo instante suae conceptionis ditata» est,143 universi ei proveniunt a Christo: ipsa est «intuitu meritorum Filii sui sublimiore modo redempta».144 Pater eam, plus quam quamlibet aliam personam creatam, «benedixit [...] in omni benedictione spirituali in caelestibus in Christo» (Eph 1,3). Ille «elegit» eam «in Ipso ante mundi constitutionem, ut» esset sancta et immaculata «in conspectu Eius in caritate» (Eph 1,4).
[493]
東方教会の教父たちは、神の母を「まったく聖なる者」(パナギアンΠαναγίαν)と呼び、「聖霊によって造られ、新しい被造物に形成された者、あらゆる罪の汚れを免れた者」143として祝います。神の恵みにより、マリアはその全生涯にわたって自分で罪を犯すことはまったくありませんでした。
Traditionis orientalis Patres Matrem Dei «totam sanctam» (Panaghia) appellant, illi eam celebrant «ab omni peccati labe immunem, quasi a Spiritu Sancto plasmatam novamque creaturam formatam».145 Gratia Dei, Maria in tota vita sua ab omni peccato personali pura permansit.
[494]
男を知らずに聖霊の力によって「いと高きかたの子」を産むという告知を受けて
144、マリアは神にできないことは何一つないことを確信し、「信仰による従順」
145によって、「わたしは主のはしためです。おことばどおり、この身になりますように」と答えました(ルカ1∙37-38)。こうしてマリアは、神のことばに同意してイエスの母となり、いかなる罪にも妨げられることなく、神の救済のみ旨を心から受託し、神の恩恵によって、子から出て子とともにあるあがないの神秘に仕えるために、子とその働きに完全に自分をささげたのです
146。
「聖イレネオがいっているとおり、マリアは『従順によって、自分と全人類にとって救いの原因となった』147のです。このために少なからざる古代の教父は……、『エバの不従順のもつれがマリアの従順によって解かれ、処女エバが不信仰によって縛ったものを、処女マリアが信仰によって解いた』148と好んで説いています。そしてエバと比較して、マリアを『生ける者の母』と呼び、『エバによって死、マリアによって生命』としばしば述べています」149。
Maria, cum ei nuntiatum esset se, quin virum cognosceret, per Spiritus Sancti virtutem, «Filium Altissimi» esse parituram,
146 respondit cum «oboeditione fidei»,
147 certo sciens non esse impossibile apud Deum omne verbum: «Ecce ancilla Domini; fiat mihi secundum verbum tuum» (
Lc 1,38). Sic Maria, verbo Dei suum praebens assensum, Mater Iesu facta est et voluntatem divinam salutis, quin ullum peccatum illam retineat, pleno corde amplectens, sese integre personae et operi Filii sui devovit, ut mysterio Redemptionis dependenter ab Illo et cum Illo, per Dei gratiam, serviret:
148 « Ipsa enim, ut ait Irenaeus, "oboediens et sibi et universo generi humano causa facta est salutis".149 Unde non pauci Patres antiqui in praedicatione sua cum eo libenter asserunt: "Hevae inoboedientiae nodum solutionem accepisse per oboedientiam Mariae; quod alligavit virgo Heva per incredulitatem, hoc Virginem Mariam solvisse per fidem";150 et comparatione cum Heva instituta, Mariam "Matrem viventium" appellant, saepiusque affirmant: "mors per Hevam, vita per Mariam" ».151
[495]
福音書で「イエスの母」(ヨハネ2∙1、19∙25)と呼ばれている150マリアは、その子の誕生前からすでに、聖霊に促されたエリザベトから、「わたしの主のお母さま」(ルカ1∙43)と呼ばれています。実に、聖霊によってマリアに宿り、肉によって真にマリアの子となられたかたは、ほかならぬ御父の永遠の御子、聖三位の第二のペルソナです。教会は、マリアが真に神の母(テオトコスΘεοτόκος)であると公言します151。
Maria, in Evangeliis «Mater Iesu» appellata (Io 2,1; 19,25),152 iam ante Filii sui Nativitatem, sub impulsu Spiritus, tamquam «Mater Domini mei» acclamatur (Lc 1,43). Revera, Ille quem ipsa, qua hominem, de Spiritu Sancto concepit et qui vere eius Filius secundum carnem factus est, alius non est quam Filius aeternus Patris, Secunda Persona Sanctissimae Trinitatis. Ecclesia profitetur Mariam vere esse Deiparam (Theotokos).153
[496]
教会は、信条作成の当初から
152、イエスが聖霊の力のみによっておとめマリアの胎内に宿られたと公言し、この出来事の肉体的な面について言及して、イエスは「精子なしに、聖霊によって」
153身ごもられたと断言しています。教父たちは処女受胎を、まことに神の御子がわたしたちと同じ人間として来られたことのしるしとみなしています。
アンチオケの聖イグナチオ(2世紀初頭)は、こう述べています。「皆さんがわたしたちの主について深く確信しているように、主は肉によれば154、まことにダビデの子孫として生まれ、神の意志と力によれば155、神の御子であり、まことにおとめからお生まれ……になりました。主は、わたしたちのためにポンティオ・ピラト……のもとで、わたしたちのために肉においてまことに十字架につけられました。主はまことに苦しみを受け、まことに復活されました」156。
Inde a primis fidei formulis,
154 Ecclesia professa est Iesum per solam virtutem Sancti Spiritus in sinu Virginis Mariae esse conceptum, rationem etiam corporalem huius affirmans eventus: Iesus «absque semine [...] ex Spiritu Sancto» conceptus est.
155 Patres in conceptione virginali signum perspiciunt de eo quod vere Filius Dei in humanitate venit sicut nostra:
Ita sanctus Ignatius Antiochenus (initio saeculi secundi): « Observavi vos [...] plena firmaque fide credentes in Dominum nostrum vere oriundum ex genere David secundum carnem,156 Filium Dei secundum voluntatem et potentiam Dei,157 natum vere ex virgine; [...] vere sub Pontio Pilato [...] clavis confixum pro nobis in carne [...]. Vere passus est, ut et vere resuscitavit ».158
[497]
福音書の物語は157処女受胎を、人間のあらゆる理解、能力を超える神のわざとして158受け取っています。天使はヨセフに、そのいいなずけのマリアのことについて、「マリアの胎の子は聖霊によって宿ったのである」(マタイ1∙20)と告げました。教会はこれを、預言者イザヤを通して与えられた「見よ、おとめが身ごもって男の子を産む」(イザヤ7∙14⸺マタイ1∙23に引用されているギリシア語訳による)という神の約束の実現とみなしています。
Narrationes evangelicae159 conceptionem intelligunt virginalem tamquam opus divinum omnem comprehensionem et omnem possibilitatem superans humanas:160 «Quod enim in ea natum est, de Spiritu Sancto est», dicit angelus ad Ioseph circa Mariam eius sponsam (Mt 1,20). Ecclesia ibi adimpletionem perspicit Promissionis divinae datae ab Isaia propheta: «Ecce virgo in utero habebit et pariet filium» (Is 7,14), secundum versionem graecam Mt 1,23.
[498]
マルコ福音書と新約聖書の書簡とがマリアの処女受胎について語っていないのを見て、当惑する人がいました。また、もしかするとこれは、史実を主張することを意図しない伝説ないし神学的説明にすぎないのではないかと考える人もいました。この問題には次のように答えるべきです。イエスが処女受胎によって生まれたという信仰は、当時のユダヤ教徒や異教徒の側からの激しい反対、嘲笑、または無理解に出合いました159。この信仰は異教徒の神話に影響されたのでもなければ、時代の考えに順応して形づくられたものでもありません。この出来事の意味を把握するには、「諸神秘の相互関係」160の中での、つまり、受肉から復活に至るまでのキリストの諸神秘の全体の中での、この位置づけを眺める信仰が必要です。アンチオケの聖イグナチオは、すでにこの相互関係を明らかにしています。「この世の支配者は、マリアの処女性とその出産、また主の死を知りませんでした。これらは、神の沈黙のうちに実現された、高々と宣言すべき三つの神秘なのです」161。
Quandoque propter silentium evangelii sancti Marci et epistularum Novi Testamenti circa conceptionem virginalem Mariae habita est turbatio. Quaeri etiam potuit utrum hic de fabulis vel de constructionibus ageretur theologicis sine historicitatis ambitu. Ad id oportet respondere: fides in conceptionem virginalem Iesu e parte non credentium Iudaeorum et gentilium vivam oppositionem, irrisiones vel incomprehensionem invenit:161 illa a mythologia pagana vel a quadam ad ideas temporis adaptatione orta non erat. Sensus huius eventus non nisi fidei accessibilis est, quae illum perspicit in «mysteriorum ipsorum nexu inter se»,162 in mysteriorum Christi complexu, ab Eius Incarnatione usque ad Pascha Eius. Iam sanctus Ignatius Antiochenus hunc nexum testatur: «Et principem huius mundi latuit Mariae virginitas et partus ipsius, similiter et mors Domini: tria mysteria clamoris, quae in silentio Dei patrata sunt».163
[499]
教会は、処女である母への信仰を深めるにつれ、マリアは人となられた神の御子を産んだときをも含めて162、真に終生の処女性を保たれた163と公言するに至りました。事実、キリストの誕生は、「母の完全な処女性を傷つけることなくかえって聖化しました」164。教会の典礼は、マリアを「終生の処女(アエイパルテノスἀειπαρθένος)」としてたたえます165。
Profundior meditatio fidei eius in maternitatem virginalem adduxit Ecclesiam ad profitendam realem et perpetuam Mariae virginitatem,164 etiam in partu Filii Dei, hominis facti.165 Revera Nativitas Christi «virginalem Eius [matris] integritatem non minuit sed sacravit».166 Ecclesiae liturgia Mariam tamquam Aeiparthénon, «semper Virginem» celebrat.167
[500]
これに対し、聖書はイエスの兄弟姉妹について語っているではないか、という反対の声が上がります166。教会はつねに、このようなくだりはおとめマリアの他の子供を指しているのではない、と受け止めてきました。聖書によれば、「イエスの兄弟」(マタイ13∙55)と呼ばれるヤコブとヨセフは、明らかに「もう一人のマリア」(マタイ28∙1)と呼ばれているキリストの弟子マリアの息子たちです167。イエスの兄弟姉妹と呼ばれている人々は、イエスの近親なのです。旧約聖書では、近親はしばしば兄弟か姉妹と呼ばれています168。
Ad hoc quandoque obiicitur Scripturam fratrum et sororum Iesu facere mentionem.168 Ecclesia haec loca semper intellexit tamquam non alios filios Virginis Mariae denotantia: Iacobus utique et Ioseph, «fratres» Iesu (Mt 13,55), filii sunt cuiusdam Mariae Christi discipulae,169 quae significanter tamquam «altera Maria» (Mt 28,1) denotatur. Agitur de proximis propinquis secundum quamdam notam Veteris Testamenti expressionem.170
[501]
イエスはマリアのひとり子です。しかし、マリアは霊的な意味で、イエスが救いに来られたすべての人の母です169。「マリアは子を生み、神はその子を多くの兄弟、すなわち信者たちの長子(ローマ8∙29)とされました。マリアはこの兄弟たちを生み育てるために母の愛をもって協力されます」170。
Iesus est unicus Mariae Filius. Sed spiritualis Mariae maternitas171 ad omnes extenditur homines, ad quos Ille venit salvandos: «Filium autem peperit, quem Deus posuit primogenitum in multis fratribus (Rom 8,29), fidelibus nempe, ad quos gignendos et educandos materno amore cooperatur».172
[502]
神は救いの計画の中で、なぜ御子がおとめから生まれるよう定められたのでしょう。信仰の目は、啓示全体と関係づけながら、この神秘の理由を見いだすことができるのです。これらの理由は、キリストご自身にも、そのあがないをもたらす派遣にも、また、マリアがすべての人のためにこのキリストの派遣を受諾したことにもかかわっています。
Intuitus fidei, in connexione cum Revelationis complexu, arcanas potest detegere rationes, propter quas Deus, in Suo consilio salvifico, voluit Filium Suum e Virgine nasci. Hae rationes tam ad Personam et redemptricem Christi missionem quam ad huius missionis ex parte Mariae pro omnibus hominibus referuntur acceptationem.
[503]
マリアの処女性は、神のみが御子を受肉させてくださったことを示します。イエスの父は神だけです171。イエスは「人性をとったからといって、決して御父から離れることはありませんでした。……神性においては本性上御父の御子であり、人性においては本性上その母の子ですが、二つの本性においてまさしく神の御子なのです」172。
Mariae virginitas absolutum inceptum Dei in Incarnatione manifestat. Iesus Patrem non habet nisi Deum.173 «Numquam fuit propter hominem quem adsumpsit a Patre alienus. [...] Unus Idemque est Dei et hominis Filius. Naturaliter Patri secundum divinitatem, naturaliter Matri secundum humanitatem; proprius tamen Patri in utroque».174
[504]
イエスが聖霊によっておとめマリアの胎内に宿られたのは、新しい創造を始める新しいアダムだからです173。「最初の人は土ででき、地に属する者であり、第二の人は天に属する者です」(一コリント15∙47)。キリストの人性は、身ごもられたときから、聖霊に満たされていました。神がイエスに「霊を限りなくお与えになるから」(ヨハネ3∙34)です。わたしたちは、あがなわれた人類の頭であるかた174が持つ「満ちあふれる豊かさの中から、恵みの上に、さらに恵みを受けた」(ヨハネ1∙16)のです。
Iesus de Spiritu Sancto in sinu Virginis Mariae conceptus est, quia est novus Adam,175 qui creationem novam inaugurat: «Primus homo de terra terrenus, secundus homo de caelo» (1 Cor 15,47). Humanitas Christi, inde a Sua conceptione, a Spiritu Sancto repletur quia Deus Ei «non [...] ad mensuram dat Spiritum» (Io 3,34). «De plenitudine Eius», propria Illius qui caput est humanitatis redemptae,176 «accepimus [...] gratiam pro gratia» (Io 1,16).
[505]
新しいアダムであるイエスは、処女受胎によって生まれることによって、信仰により聖霊において神の子らとされる人々の新しい誕生の発端となられます。「どうして、そのようなことがありえましょうか」(ルカ1∙34)175。神のいのちにあずかることは「血によってではなく、肉の欲によってではなく、人の欲によってでもなく、神による」(ヨハネ1∙13)ものです。このいのちは処女の状態で受け取ることになります。なぜなら、それはまったく霊によって人間に与えられるからです。人間が神に召されるのは、神の花嫁になるようなものです176。このことはマリアがおとめのままで母となられたことにおいて完全に実現したのです。
Iesus, novus Adam, Sua conceptione virginali, novam nativitatem inaugurat filiorum adoptionis in Spiritu Sancto per fidem. «Quomodo fiet istud?» (Lc 1,34).177 Vitae divinae participatio procedit «non ex sanguinibus neque ex voluntate carnis neque ex voluntate viri, sed ex Deo» (Io 1,13). Acceptio huius vitae est virginalis, quia homini omnino a Spiritu Sancto donatur. Sensus sponsalicius vocationis humanae relate ad Deum178 in maternitate virginali Mariae perfecte adimpletur.
[506]
マリアは、処女性のしるしである少しも疑いの曇りのない信仰177と神のみ旨への純粋な自己奉献178という特質を備えているという意味で、処女です。信仰によってこそ、マリアは救い主の母となることができました。「マリアが幸いなのは、キリストの肉体を宿したからよりも、キリストへの信仰を自分のものとしたからなのです」179。
Maria est Virgo quia eius virginitas est signum fidei eius nullo dubio adulteratae179 et suae donationis indivisae voluntati Dei.180 Eius fides praebet ei Matrem effici Salvatoris. «Beatior ergo Maria percipiendo fidem Christi quam concipiendo carnem Christi».181
[507]
マリアはまた、教会の象徴であり、それを完璧に実現しているという意味で、処女でもあり、母でもあります180。「教会は信仰をもって受け入れた神のことばを通して、自らもまた母となります。事実、教会は、宣教と洗礼をもって、聖霊によって懐胎されて神から生まれた子供たちを、新しい不死の生命に生むからです。教会はまた処女でもあります。すなわち花婿に誓った忠実を清く完全に守るからです」181。
Maria simul Virgo est et Mater quia figura est et perfectissima Ecclesiae effectio:182 «Ecclesia [...] per Verbum Dei fideliter susceptum et ipsa fit Mater: praedicatione enim ac Baptismo filios, de Spiritu Sancto conceptos et ex Deo natos, ad vitam novam et immortalem generat. Et ipsa est virgo, quae fidem Sponso datam integre et pure custodit».183